Ovo se navodi u analizi Transparensi internešenela (TI) BiH, gdje se ističe da iako Izborni zakon upravo jednokratna davanja građanima navodi kao oblik indirektne kupovine glasova, CIK smatra da nema osnova ni za pokretanje postupka.
Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine neće pokrenuti postupak po prijavi TI BiH zbog odluke vlasti Republike Srpske da u izbornoj godini izdvoji 31,2 miliona KM za jednokratnu pomoć penzionerima.
TI BiH je ovaj slučaj prijavio CIK, smatrajući da takvo jednokratno davanje, koje se pojavljuje u izbornoj godini, ne predstavlja „redovnu budžetsku subvenciju“ u smislu Izbornog zakona BiH. Iako Izborni zakon upravo jednokratna novčana davanja građanima navodi među mogućim oblicima direktne ili indirektne kupovine podrške birača, CIK smatra da u ovom slučaju nema elemenata zloupotrebe javnih sredstava.
Obrazloženje se, u suštini, svodi na to da je novac osiguran rebalansom budžeta, odnosno kroz ono što CIK u odgovoru TI BiH naziva „redovnim budžetskim postupkom i predviđenim budžetskim izdvajanjima“.
Međutim, problem je što Izborni zakon propisuje da zloupotreba javnih sredstava uključuje i pružanje jednokratne novčane ili nenovčane pomoći građanima ili kategorijama građana, a iz toga izuzima samo pomoć planiranu u okviru redovnih budžetskih subvencija.
Ako je dovoljno da vlast nekoliko mjeseci prije izbora izmijeni budžet i u njega unese jednokratnu pomoć, onda je otvoren jednostavan način da se gotovo svako predizborno davanje zaštiti od primjene ove odredbe Izbornog zakona.
Formula je jednostavna – prvo se usvoji rebalans, a potom se podijeli novac. U tom slučaju zakonski izuzetak za „redovne budžetske subvencije“ više, praktično, nije izuzetak, već postaje pravilo, jer gotovo svako trošenje javnog novca na kraju mora imati neku budžetsku osnovu.
Još je problematičnije što CIK ovakav zaključak nije donio nakon postupka u kojem bi se ispitale sve okolnosti slučaja, nego je odbio pokrenuti postupak po službenoj dužnosti, iako podaci koje je TI BiH dostavio CIK pokazuju obrazac koji je, u najmanju ruku, zahtijevao detaljno ispitivanje.
„Redovna“ pomoć koja se redovno pojavljuje pred opšte izbore
Ono što CIK u svom odgovoru nije ozbiljnije problematizovao jeste upravo pitanje koliko je ova pomoć zaista „redovna“. Pregled budžeta i rebalansa iz prethodnih godina pokazuje da ova pomoć nema obilježja redovne budžetske subvencije, na šta je TI BiH ukazao i u inicijativi za pokretanje postupka.
U 2018. godini, kada su održani Opšti izbori, drugim rebalansom Budžeta RS za „tekuće pomoći penzionerima“ bilo je planirano 18,2 miliona KM. Četiri godine kasnije, ponovo u godini Opštih izbora, drugim rebalansom pod stavkom „tekuće pomoći penzionerima i borcima“ planirano je 78,8 miliona KM.
Rebalansom Budžeta Republike Srpske za 2026. godinu na ekonomskom kodu „Tekuće pomoći penzionerima“ planirano je 31,2 miliona KM. Penzionerima s ispodprosječnim penzijama trebalo bi biti isplaćeno po 120 KM, dok bi ostali trebali dobiti po 80 KM.
U budžetima i rebalansima za 2019, 2020, 2021, 2023, 2024. i 2025. godinu, dakle u godinama između opštih izbora, ovakvih izdvajanja nema. TI BiH je upravo zbog toga CIK-u ukazao da kontinuitet predstavlja suštinsko obilježje redovnog budžetskog davanja te da sama činjenica da je neka mjera naknadno unesena u rebalans ne može automatski značiti da ispunjava zakonski izuzetak za redovne budžetske subvencije.
Posebno je naglašeno da se pomoć pojavljuje pred opšte izbore, da je nema u godinama između opštih izbora, da se radi o direktnoj jednokratnoj isplati i da je usmjerena prema brojnoj kategoriji stanovništva.
CIK se u odgovoru na ovu argumentaciju prvenstveno bavio formalnom procedurom donošenja rebalansa i objavom premijera RS Save Minića na društvenoj mreži X.
Komisija navodi da je rebalans predložila Vlada RS, a usvojila Narodna skupština RS, te da odluku o raspodjeli javnog novca nije samostalno donio pojedinac. Minićeva objava, prema stavu CIK, predstavlja informisanje javnosti o budžetskoj mjeri, a ne dokaz da su sredstva korištena radi direktne ili indirektne kupovine podrške birača.
Na kraju, CIK zaključuje da, imajući u vidu da je pomoć planirana rebalansom, odnosno kroz redovni budžetski postupak, nije utvrdio činjenice koje bi ukazivale na zloupotrebu javnih sredstava te zbog toga nije mogao pokrenuti i voditi postupak po službenoj dužnosti.
Ponovimo još jednom, time se potpuno mijenja pitanje koje postavlja zakon, jer nije sporno da je rebalans donesen propisanom procedurom. Sporno je može li jednokratna pomoć koja nema kontinuitet i pojavljuje se upravo u godinama opštih izbora postati „redovna budžetska subvencija“ samo zato što je unesena u rebalans. CIK na to pitanje, praktično, odgovara potvrdno.
Šta se zapravo može smatrati „redovnom budžetskom subvencijom“
Analiza budžetske potrošnje koju je za TI BiH sačinio bivši generalni revizor Dževad Nekić upravo pravi razliku između redovnih prava i jednokratnih davanja.
Prema toj analizi, redovna i planirana izdvajanja trebala bi proizlaziti iz zakonom utvrđenih prava ili dugoročnih javnih politika, imati kontinuitet kroz više fiskalnih godina, zasnivati se na unaprijed definisanim kriterijima, ne pokazivati neuobičajene promjene u izbornim godinama i ne zavisiti od diskrecione odluke izvršne vlasti.
Nasuprot tome, upravo su jednokratna davanja bez kontinuiteta, naglo uvedena ili povećana u izbornoj godini i koncentrisana u predizbornom periodu navedena kao pokazatelji da se ne radi o redovnoj subvenciji. Kao konkretan primjer analiza navodi jednokratne pomoći penzionerima i drugim kategorijama građana koje nisu sistemski uređene i ne postoje iz godine u godinu.
Aktuelni slučaj u RS uklapa se upravo u taj obrazac jer je pomoć jednokratna, nema kontinuitet, u 2026. je uvedena naknadno rebalansom, a ista vrsta izdvajanja pojavljuje se 2018, 2022. i 2026. godine. Drugim riječima, gotovo svi kriteriji koje analiza prepoznaje kao problematične prisutni su u slučaju povodom kojeg CIK nije ni pokrenuo postupak.
Nekić pritom upozorava da se granica između dozvoljenog i nedozvoljenog ne može svesti samo na to je li neka isplata formalno unesena u budžet, već se mora analizirati njen stvarni efekat i kontekst u kojem se novac dijeli. Zato, navodi, izuzetak za „redovna i planirana izdvajanja“ treba tumačiti restriktivno, kako ne bi postao formalno opravdanje za politički motivisanu raspodjelu javnih sredstava.
Penzija jeste zakonom utvrđeno pravo, kao što i redovno usklađivanje penzija može predstavljati trajnu javnu politiku. Jednokratna pomoć, koja se pojavljuje upravo u godinama opštih izbora, nema taj karakter.
Upravo bi zbog toga, prema stavu TI BiH koji se oslanja na analizu Dževada Nekića, trebalo ispitati svrhu i okolnosti takvog davanja, a ne automatski ga izuzeti iz zabrane samo zato što je za njega osigurana budžetska stavka.
CIK je i ranije široko tumačio „redovne subvencije“
Odgovor CIK samo je nastavak prakse zbog koje TI BiH već duže vrijeme upozorava da je zakonska zabrana indirektne kupovine podrške birača jednokratnim davanjima gotovo obesmišljena.
Tokom Lokalnih izbora 2024. godine TI BiH je ukazivao da CIK kao „redovne subvencije“ prihvata različite isplate čim vlasti pokažu da za njih postoji stavka u budžetu, bez obzira na to jesu li se takva davanja ranije redovno isplaćivala. Do početka septembra te godine, iako je u samo dva mjeseca predizbornog perioda kroz različita jednokratna davanja građanima podijeljeno oko 53 miliona KM, niko nije bio sankcionisan po odredbi koja zabranjuje ovu vrstu kupovine podrške birača.
Primjeri pokazuju koliko je široko tumačen pojam „redovne“ subvencije. U Nevesinju je CIK odbio utvrditi zloupotrebu zbog jednokratnog plaćanja maturske večeri jer su sredstva izdvojena iz budžetske rezerve, koju je CIK smatrao dijelom planiranih budžetskih sredstava.
Jednokratne isplate maturantima u Istočnom Novom Sarajevu nisu bile problem jer je načelnik naveo da je novac planiran budžetom.
Iz sličnih razloga nije prihvaćena ni prijava zbog finansiranja besplatnog izleta za penzionere iz Novog Sarajeva, opštine u kojoj je tadašnja gradonačelnica Benjamina Karić bila kandidat za načelnicu.
Posebno je ilustrativan slučaj gradonačelnika Banjeluke Draška Stanivukovića i besplatnog prevoza za penzionere. CIK ga je tretirao kao redovno davanje realizovano i prethodnih godina iako je iz same Gradske uprave bilo saopšteno da penzioneri besplatan prevoz dobijaju prvi put.
CIK-ova praksa pritom nije ni dosljedna. SNSD je 2024. kažnjen sa 10.000 KM nakon što je Milorad Dodik u Bosanskom Petrovcu tokom izborne kampanje dijelio ugovore o novčanoj pomoći za razvoj poljoprivrede i stočarstva, iako je odluka o tom projektu donesena još 2023. godine. CIK je tada upravo vrijeme podjele ugovora smatrao indikatorom zloupotrebe javnih resursa. Prema logici koju sada primjenjuje, ostaje nejasno zašto ranije planiranje sredstava tada nije bilo dovoljno da isključi zloupotrebu.
Arnautović: TI BiH je „vjerovatno u 99 odsto slučajeva u pravu“
U međuvremenu je član CIK Suad Arnautović, odgovarajući na kritike TI BiH zbog malog broja sankcija, rekao da je problem u nedostatku ljudi za obradu velikog broja predmeta, dodajući da je TI BiH „vjerovatno u 99 posto slučajeva u pravu kada ovo kritikuju”.
Međutim, manjak kapaciteta može objasniti zašto neki predmeti čekaju, ali ne i način na koji CIK odlučuje o predmetima koje ipak obradi. Ako Komisija već razmatra prijavu i zauzima pravni stav, onda broj zaposlenih ne može biti opravdanje za standard kojim se zakonska zabrana praktično obesmišljava.
Saznajte sve o najvažnijim vijestima i događajima, pridružite se našoj Viber zajednici ili čitajte na Google News.