Zaboravljeni srpski Homer: Ko je bio Radovan Bećirović Trebješki?

Brojni pjevači od kojih treba izdvojiti Petra I Petrovića, Sava Matova Matova Matanovića, Petra II Petrovića Njegoša, vojvodu Mirka Petrovića i knjaza/kralja Nikolu Petrovića “pjesnika u politici i političara u poeziji“ pjevali su u rimovanim  (asimetričnim) desetercima i u simetričnom osmercu.

Poput takvih pjesnika-pjevača bio je Radovan Bećirović Trebješki (1897 – 1986), srpski Homer, i najveći srpski pjesnik-pjevač poslije Filipa Višnjića.

O Blagovijeti 1897. godine, u gornjomoračkom selu Ljevišta ispod Vragodola, rodi se u kući Novice i Sulumije Bećirović  najstarije muško dijete Radovan.

Opjevao je mnoge uskočke junake među kojima i svoje pretke Bećira Trebješkog, po kome je dobijeno prezime Bećirović, i Bećirova Rada. Završio je nekoliko razreda osnovne škole postavši najobrazovaniji seljak svoga vremena.

Cijenili su ga i obrazovani i seljaci. Zahvaljujući epskoj pjesmi koja ga je uzdigla, dospio je čak na Hristov grob u Jerusalimu i otuda nadimak Hadži što u ovakvim slučajevima znači sveti putnik sa Hristova groba. Umro je krajem devete decenije XX vijeka.

Prvu pjesmu urezao kamenom

U jednom razgovoru prisjetio se da je prvu pjesmu urezao oštrim kamičkom na jednoj kamenoj ploči ispod koje se, po predanju, sklonila nevjesta da ne bi dospjela u ruke tuđim svatovima.

Ploča se otvorila da je smrću izbavi od sramote.

Na pitanje šta se desilo sa zapisom on odgovori: “Dođem ja kući, u selo, pa po selu tražim lapis (olovka) niko nema. Dade mi neko lapis toliko mali da se ni u ruci ne može držati; stavim ga ja u neku zovinu i na neko parče artije zapišem. Sve se to zagubilo, ja sam je zaboravio, a baš mi je žao”.

Prvu pjesmu Glad u Crnoj Gori zapisao je u  koncetracionom logoru za Srbe u Nađ Međeru (danas Veljki Medjer u Slovačkoj) 1917. godine. Za mnoge poznavaoce Radovanovog stvaralaštva ova pjesma spada u red boljih.

Ona prikazuje propast naroda od gladi u Crnoj Gori pod austrijskim režimom: U to doba i crne godine, /narod jede koru s lipovine.

I sam je pjesnik-pjevač prošao Golgotu od bitke na Mojkovcu, u kojoj je učestvovao kao dobrovoljac, pa do posljednjih naših stradanja prije njegove smrti.

Koliko je Bećirovićeva popularnost bila velika potvrđuju riječi mitropolita Amfilohija Radovića koji kaže da “nema kolibe, crnogorske i bosanske, ni hercegovačke, gdje se ne čuju zvuci gusala i gdje se ne pjevaju pjesme Radovana Bećirovića”.

Sličnog je mišljenja i akademik Milosav Babović koji Mojkovačku bitku smatra za “najdramatičniju i najekspresivniju pjesmu poslije Višnjića, Podrugovića i Starca Milije”.

Trebješki je kao mali slušao poj gusala kroz koji je zavolio junačke pjesme u kojim je prvo naznačeno junaštvo, a potom čojstvo.

Valja pomenuti primjere rodoljublja, slave, viteštva, kao i primjere izdaje, sramote i nečojstva.

Više istorije nego poezije

Za pisanje pjesama Đavo u Crnoj Gori, Jame u Crnoj Gori, Izlazak usamljenih bilo je potrebno mnogo hrabrosti, što je značilo potpisati smrtnu presudu sebi.

Pričalo se u tajnosti da je Bećirevićeva pjesma Jame u Crnoj Gori poslužila Ivanu Goranu Kovačiću kao inspiracija za poemu Jama.

Pošto se prenosila od usta do usta nečujno, pjesnik je bio priveden na osnovu sumnje da je on napisao takve stihove koji svjedoče o izrazito velikoj tragediji Crne Gore.

Autobiografska pjesma Život bez života prikazuje izlazak iz komunističke apsane, koji nije isti kao izlazak na slobodu.

Kad govorimo o Bećiroviću ne možemo a da ne pomenemo gusle u Crnoj Gori na koje se u njegovo vrijeme odvijala bezobzirna hajka u znaku negiranja epske tradicije i kulture.

U Americi i Evropi se objavljuju kapitalna istraživanja o guslama, brojni zbornici i fonografski zapisi narodne poezije kazani na terenu od pjevača uz gusle.

Ko nije čuo za Milmana Perija, koji je 30-ih godina XX vijeka sačinio zbirku od preko 3500 aluminijskih fonografskih ploča koja se čuva u biblioteci Harvardskog univerziteta. Ova zbirka sadrži više od 12.500 stihova.

Peri, vrativši se u Ameriku 1935. godine, započinje knjigu davši joj naslov Pevač priča koju nije završio. Međutim, njegov učenik Albert Lord uspio je u tome. Harvardski student Hari Levin konstatuje da “epika nije samo žanr već i način života”.

Dvojici najboljih guslara ondašnjeg vremena Tanasiju Vućiću iz Bijele kod Šavnika i Petru Perunoviću, drugovao sa Stanislavom Vinaverom, iz Pješivaca posvetio je pjesme. Vućić je pjevao na dvoru kralja Nikole Petrovića.

Ovaj slavni guslar, Radovanov zemljak iz Gornje Bijele, zahvaljujući Gerhardu Gezemanu, profesoru slavistike na Njemačkom univerzitetu u Pragu nastupao je u Berlinu i Pragu, gdje su njegove pjesme snimljene. Takođe je pjevao predsjedniku Čehoslovačke Tomašu Masariku, koji ga je odlikovao ordenom Bijelog lava.

Ženska ljepota i snaga ljubavi

O Radovanu Bećiroviću i njegovoj narodskoj pjesmi pisali su Borislav Pekić rekavši da “istorija nije poznavanje prošlosti, nego pre svega prolegomena budućnosti  i primenjena epika”, Milutin Marić i drugi. Ono što važi za Vuka Karadžića važi i za Trebješkog da u njegovim pjesmama ima više istorije nego poezije.

Bećirovićeva pjesnička sonda seže od Svetog Jovana Vladimira, do Svetog Petra Cetinjskog i do današnjih dana. Pretpostavlja se da se Trebješki prvi put upoznao s Biblijom u Moračkom manastiru. Tu je prvi put vidio fresku Gavran hrani proroka Iliju.

Za njega počinje računanje vremena od Kosovskog boja 1389. godine. O tome događaju napisao je pjesmu Kosovska bitka čiji je predmet kosovski zavjet, obraćanje kneza Lazara pred pogubljenje, opredjeljenje za Carstvo nebesko, za podvižništvo, izdaja Vuka Brankovića.

Pjevao je Radovan o borbama za oslobođenje od turskog i austro-ugarskog ropstva. Pamte se njegove pjesme: Bitka na Carevom lazu, Kruse, Krivošijska buna, Zar tuđi Skadar i najpoznatija od njih Mojkovačka bitka. Sjajno je opjevao bojeve na Grahovcu i Vučijem Dolu.

Pjesme Gorski presto (direktna polemika s poznatim istoričarem, akademikom Branislavom Đurđevom), Smail-aga Čengić (ubistvo na Mljetičku), Omer pašina godina, Dolazak kralja Aleksandra u Crnu Goru, Smrt kralja Aleksandra rado se čitaju i slušaju i dan-danas.

U Bećirovićevoj epici značajno mjesto zauzima žena, pjesma Stare Crnogorke, kod koje je više istaknuta etička nego fizička ljepota i njihov podvig za najbliže svoje.

Posebno su upečatljive njegove junakinje – majke. One tragaju za izgubljenim sinom i bratom, vode razgovore sa gorom, vodom ili ranjenom košutom.

Ali, on veliča ženu i ljubav u sasvim drugačijem svjetlu. Primjer preotimanja nevjeste nalazimo u poznatoj pjesmi Ženidba bega Ljubovića u kojoj Božija kazna nije mimoišla bega Lakešića i njegove svatove.

Ženska ljepota i snaga ljubavi nad svim preprekama opjevana je u pjesmi Zirka Kajovića. Ovdje je riječ o ljubavi prema moračkom uskoku Krajinoviću Mirku, čovjeku druge vjere.

Posljednji epski bard srpskog naroda, najveći pjesnik-pjevač novije srpske epike, Bećirović je ime dokazane postojane stvaralačke snage i zavidnih vrijednosnih dometa.

Njegove pjesme učili su napamet i oni koji su ga osporavali. One su ga nadživjele, a interesovanje za njih ne jenjava.