Huti, jedna od najjačih skupina koje Iran podržava u regionu, uključili su se u rat u martu, mjesec dana nakon što su Izrael i SAD napali Iran, ispaljivanjem projektila prema Izraelu, prenosi Blic.
Danas ova grupa razmjenjuje vatru sa međunarodno priznatom vladom Jemena i napada Saudijsku Arabiju, čime je praktično prekinuto četvorogodišnje faktičko primirje sa tim kraljevstvom.
Eskalacija dolazi u trenutku kada je pomorska bezbjednost nestabilna i u Ormuskom moreuzu i u Crvenom moru, dok Iran i SAD iznose oprečne informacije o pregovorima o ponovnom otvaranju plovnog puta.
Najnoviji napadi takođe povećavaju opasnost od izbijanja još jednog rata punih razmera u Jemenu. Posljednji rat, koji je počeo 2014. godine, ostavio je zemlju suočenu sa najgorom humanitarnom krizom, piše CNN.
“Osovina otpora”
Rat u Jemenu traje više od decenije i prvenstveno predstavlja sukob između pobunjenih Huta i koalicije predvođene Saudijskom Arabijom koja podržava međunarodno priznatu vladu.
Huti pripadaju zajditskoj šiitskoj muslimanskoj manjini u Jemenu. Nakon Arapskog proljeća 2011. godine, zauzeli su sjevernu provinciju, a kasnije i prestonicu Sanu, koju i dalje drže pod kontrolom, zajedno sa velikim dijelom jemenske obale Crvenog mora.
U tom procesu postali su dio iranske „Osovine otpora“, mreže savezničkih militantnih grupa širom regiona, od koje dobijaju oružje i tehnologiju.
Saudijska Arabija, saveznik SAD, provela je sedam godina pokušavajući, ali bez uspjeha, da potisne Hute iz sjevernog Jemena, pokrenuvši veliku ofanzivu protiv militantne grupe 2015. godine. Sukob koji je uslijedio izazvao je jednu od najgorih humanitarnih kriza.
Primirje je dogovoreno 2022. godine, ali nikada nije preraslo u mir. Iste godine u Saudijskoj Arabiji osnovana je međunarodno priznata jemenska vlada, koja funkcioniše pod okriljem Savjeta za predsjedničko rukovodstvo (PLC), uz podršku Saudijske Arabije. Rijad je podržavao vladu vazdušnim i pomorskim operacijama, kao i ograničenim angažovanjem trupa.
Od tada Saudijska Arabija održava ekonomsku i vazdušnu blokadu područja pod kontrolom Huta, koju ta grupa posljednjih sedmica pokušava da probije.
Zašto je sukob opet eskalirao
Uprkos naporima da se drži podalje od sukoba, Saudijska Arabija je uvučena u rat. Rijad je tokom rata bio izložen baražnoj vatri raketa i i dalje se suočava sa napadima grupa koje podržava Iran u Iraku i Huta u Jemenu.
Huti su se posebno pojavili kao prijetnja Saudijskoj Arabiji, napadajući tankere sa naftom i uvodeći blokadu saudijskog pomorskog saobraćaja na ključnoj pomorskoj trgovačkoj ruti, moreuzu Bab el Mandeb, koji se nalazi na južnom kraju Crvenog mora.
Stručnjaci kažu da je jemenska pobunjenička grupa vidjela priliku da povrati dio svojih gubitaka tokom rata u Iranu. Iako su njihove vrijednosti povezane sa Iranom, oni imaju i sopstvene razloge za borbu sa Saudijskom Arabijom.
Nasr el Din Amer, član političkog biroa Huta koje podržava Iran, rekao je CNN-u kasno u petak da grupi nisu potrebna naređenja iz Irana da bi pojačala sukob sa Saudijskom Arabijom.
– Saudijska agresija protiv grupe, koja kontroliše veliki dio zapadnog Jemena, uključujući prestonicu Sanu, dovoljan je razlog za vojnu akciju protiv saudijskih snaga. Saudijska ekonomska i vazdušna blokada teritorije pod kontrolom Huta „stvorila je najgoru humanitarnu krizu koju je izazvao čovjek na svijetu. Sami ovi razlozi dovoljni su da nas natjeraju da delujemo odlučnije nego što smo do sada činili. Nisu nam potrebne nikakve druge agende – rekao je Amer.
Specijalni izaslanik UN za Jemen Hans Grundberg upozorio je u petak da se Jemen suočava sa najvećim rizikom od obnove sukoba od primirja uz posredovanje Ujedinjenih nacija u aprilu 2022. godine, zbog nedavnih napada Huta na saudijske i jemenske vladine snage, kao i obnovljenih napada na komercijalne brodove u Crvenom moru i Adenskom zalivu. Pozvao je sve strane da pokažu maksimalnu uzdržanost.
Bivši šef odeljenja izraelske vojne obavještajne službe za Iran, Deni Citrinovic, rekao je da je sukob Saudijske Arabije sa Hutima daleko od kraja i dodao da se čini da je grupa prešla važan prag.
– U središtu problema Rijada jeste činjenica da se čini da su Huti prešli politički i vojni prag: više nisu spremni da se vrate na status kvo u kojem Saudijska Arabija može da uvede ili podrži pomorsku i kopnenu blokadu područja pod njihovom kontrolom, a da ne bude suočena sa odmazdom – napisao je on na Iksu.
Rizik od šireg sukoba
Uplitanje u širi sukob bilo bi rizična i potencijalno skupa opcija za Rijad. Tokom protekle decenije bio je fokusiran na otvaranje kraljevstva za strane investicije i pretvaranje zemlje u regionalnu ekonomsku silu. To je djelimično pokrenulo njegovu politiku približavanja Iranu mnogo prije rata, koja je dovela do sporazuma uz posredovanje Kine 2023. godine.
Ta strategija sada je na ivici opstanka, dok se Saudijska Arabija nalazi u samom centru oluje. Suočavanje sa nepredvidivim protivnicima koji su dobro upoznati sa asimetričnim ratovanjem iz tri pravca predstavlja noćnu moru za vojnog planera. U četvrtak je jedan saudijski zvaničnik rekao CNN-u da se kraljevstvo priprema za „više koordinisanih napada“ iračkih militantnih frakcija i Huta koje podržava Iran.
Zvaničnik je naveo „više obavještajnih izveštaja“ iz Saudijske Arabije, SAD i zemalja regiona, koji ukazuju da neki pripadnici iračkih milicija, „u koordinaciji sa Hutima“, planiraju da napadnu zalivsku zemlju „u veoma bliskoj budućnosti“, pod vođstvom iranske Islamske revolucionarne garde (IRGC).
Zvaničnik je u četvrtak izrazio zabrinutost, rekavši da su izvještaji stigli u trenutku kada Saudijska Arabija pokušava da smanji tenzije, a da su pregovori u koje je uključen Iran izgledali kao da idu u dobrom smeru.
Nedavni napadi – i potencijalni budući napadi – ostavljaju Rijad pred „neprijatnim izborom“, napisao je Citrinovic. „
– Eskalacija bi mogla da dovede do još jednog rata otvorenog kraja, čije je troškove i krajnji ishod teško predvidjeti. Ali veliki ustupci mogli bi politički i vojno da ojačaju Hute, čineći ih još ozbiljnijom prijetnjom u budućnosti. Saudijska Arabija je, drugim rečima, uhvaćena između odvraćanja i prilagođavanja. Nijedan put ne nudi čistu stratešku pobjedu – rekao je on.
U četvrtak je pobunjenička grupa tvrdila da je izvela „veliku“ vojnu operaciju usmjerenu na saudijske trupe balističkim raketama i dronovima u nekoliko dijelova zemlje. Huti nisu ponudili dokaze za tu tvrdnju, ali je Rojters ranije tog dana izvijestio da je najmanje 30 pripadnika jemenskih vladinih snaga ubijeno u napadima Huta na vojne kampove u provincijama Marib i Hadramaut, pozivajući se na izvore iz jemenske vlade. U petak je vojna koalicija predvođena Saudijskom Arabijom, koja podržava međunarodno priznatu jemensku vladu, saopštila da je 11 civila povređeno u napadu Huta na južni saudijski pogranični region Nadžran.
Rijad, međutim, radi na jačanju svoje odbrambene strategije. U petak su Saudijska Arabija, Turska i Pakistan potpisali sporazum o međusobnoj odbrani kojim je predviđeno da se napad na bilo koju od njih „smatra napadom na sve“. Bio je to istorijski sporazum između tri zemlje koje su sve imale ulogu u zastalim diplomatskim naporima da se okončaju neprijateljstva između SAD i Irana.
Skupa prijetnja
Eskalacija predstavlja opasnu i skupu prijetnju i za Saudijsku Arabiju i za Jemen. Za Rijad, obnovljena prijetnja Huta sabotira njegove pokušaje da preusmjeri milione barela nafte iz Persijskog zaliva ka Crvenom moru radi izvoza, dok Ormuski moreuz ostaje praktično zatvoren.
– Izvoz saudijske sirove nafte kroz moreuz Bab el Mandeb najmanje se prepolovio otkako su Huti proglasili blokadu saudijskih brodova koji prolaze tim plovnim putem – rekao je Rahul Čoudari, potpredsjednik za istraživanje uzvodnog sektora kompanije Rystad Energy.
Trenutno kroz moreuz svakog dana može da prođe do 1,5 miliona barela, rekao je on CNN-u ranije ove sedmice, što je znatno manje od 3,2 miliona barela dnevno koliko je prolazilo ranije tokom sukoba. Prije rata, Saudijska Arabija proizvodila je oko 10 miliona barela dnevno.
Ipak, državna saudijska kompanija Aramko profitirala je od naglog rasta globalnih cijena nafte, prijavivši profit od 33 milijarde dolara tokom drugog tromesečja, što je 33 odsto više nego u istom periodu 2025. godine.
Ali rezultati poput ovih „ne mogu trajati zauvijek“, primetio je Čoudari. Rezultati Aramka djelimično su bili posljedica prodaje nafte iz sada smanjenih zaliha, rekao je on, dodajući da su cijene – iako nestabilne – niže nego u ranijim fazama sukoba.
Za Jemen, niz napada nosi rizik od vraćanja zemlje u građanski rat punih razmjera.
Tokom posljednjeg talasa unutrašnjih borbi, Ujedinjene nacije označile su Jemen kao zemlju sa najgorom humanitarnom krizom na svijetu, sa više od 22 miliona ljudi – tri četvrtine stanovništva – kojima je očajnički potrebna pomoć i zaštita. Devet godina rata odnelo je hiljade života, uništilo ekonomiju i ostavilo desetine hiljada Jemenaca da žive u uslovima gladi, navode Ujedinjene nacije.
Obnovljene borbe rizikuju da ponovo gurnu zemlju u još goru humanitarnu i ekonomsku krizu.
Saznajte sve o najvažnijim vijestima i događajima, pridružite se našoj Viber zajednici ili čitajte na Google News.