Simbol plodnosti i obnove: Sveštenik objasnio pojam vaskršnjeg zeca i otkud on u hrišćanstvu

Danas poznati “vaskršnji zeka” zapravo potiče iz simbola plodnosti, obnove i novog života ideja koje su mnogo starije od samog hrišćanstva.

Istovremeno, u srpskom društvu i dalje traje polemika oko samog naziva praznika – da li je pravilnije reći Vaskrs ili Uskrs, posebno među pravoslavnim vjernicima.

Od boginje proljeća do vaskršnjeg simbola

Korijeni priče o zecu vode u anglosaksonsku mitologiju. Prema legendi, boginja proljeća i obnove prirode, Eostera, imala je zeca kao svog vjernog pratioca.

Mit kaže da je jedne godine zakasnila sa dolaskom na zemlju, zbog čega su zima i mraz potrajali duže nego inače. Kada je konačno stigla, u šumi je pronašla promrzlu pticu na ivici smrti. Saosjećajući s njom, pretvorila ju je u zeca kako bi joj krzno pružilo toplinu i spasilo joj život.

Međutim, prema priči, zec je zadržao jednu osobinu iz svog prethodnog oblika – mogao je da nosi jaja. U znak zahvalnosti, svake godine bi ostavljao jaja boginji kada bi ona dolazila na zemlju i donosila proljeće.

Kako je nastao “Vaskršnji zeka”?

Veza između zeca, jaja i Vaskrsa konkretno se formirala u Njemačkoj tokom 16. vijeka. Tamo su zabilježene priče o zecu koji na vaskršnje jutro donosi i ostavlja obojena jaja u gnijezdima koje su djeca prethodno pripremila.

Ovaj zec nije bio samo donosilac jaja, već je imao i “vaspitnu” ulogu – donosio je poklone samo dobroj djeci, slično kao Djed Mraz u božićnoj tradiciji.

Dolaskom njemačkih doseljenika u Ameriku tokom 18. vijeka, običaj se proširio, a kroz modernu kulturu i industriju zabave prerastao je u globalni fenomen poznat kao “Vaskršnji zeka”.

U srpske krajeve ovaj običaj dolazi relativno kasno. Najprije se pojavio u sredinama koje su bile pod uticajem germanske kulture, a zatim se početkom 20. vijeka proširio i na ostale dijelove, što potvrđuju stare razglednice i čestitke iz tog perioda.

Danas su motivi zeca, šarenih jaja i vaskršnje dekoracije široko prihvaćeni, naročito među djecom, koja se raduju potrazi za slatkišima i poklonima skrivenim u dvorištima i baštama.

Stav Crkve

Ipak, ovakvi običaji nisu bez kritike. Neki predstavnici Srpske pravoslavne crkve smatraju da simbolika zeca nema veze sa suštinom praznika.

Otac Predrag Popović ističe da je centralna ličnost i simbol i Božića i Vaskrsa isključivo Isus Hrist, te da komercijalni simboli poput zeca i Djed Mraza skreću pažnju sa duhovnog značaja praznika.

Otac Predrag o Vaskršnjem zecu:

– Zečevi su divna i najčistija stvorenja. Ne trpe nikakve bolesti na sebi. Nemaju jak imuni sistem pa brzo umru, zato ako su živi – oni su zdravi. Zato se mnogo i razmnožavaju. U raznim mitologijama su predstavljeni kao simboli boga plodnosti, što je opet, nekom zapadnjačkom podvalom, neprimjetno provučeno kao simbol Vaskrsenja. I Božića i Vaskrsa simbol i ličnost je sam Gospod Isus Hristos. Niti djed mraz niti zečevi. To je, kad malo razmislimo, uvreda i ismijavanje Hristovoj žrtvi i ljubavi. Zato izbacite iz kuća sve simbole zečeva u vrijeme Vaskrsa. Ovako kao ukrase ih možete koristiti, ali ne u doba Vaskrsa. Simvol Vaskrsenja Hrista, pored Njega samog, jeste Beli anđeo, koji ukazuje na prazan grob i naša je najljepša Mileševska freska. A mi turamo zečeve jer su slatki i tako se bacaju pare potrošačkoj mafiji i gubi smisao i značaj Vaskrsenja – napisao je on na Instagramu.

Narodna vjerovanja i savremeni običaji

Etnolozi ukazuju da zec kao simbol nije slučajno povezan sa proljećem. Zbog svoje plodnosti i brzog razmnožavanja, od davnina je predstavljao obnovu života, blagostanje i buđenje prirode.

Sličnu simboliku imaju i drugi vaskršnji motivi poput pilića, kokoške i, naravno, jaja – univerzalnog simbola novog početka.

Prema tumačenjima stručnjaka, ovi elementi su u hrišćansku tradiciju ušli postepeno, kroz miješanje različitih kultura i običaja, naročito iz srednjoevropskog prostora, prenosi Blicžena.