Turska je zemlja složene geopolitičke dinamike u središtu ključnog geopolitičkog neksusa, dominantna sila istočnog Mediterana, i akter svega što se vjekovima dešava u regionu.
Osim geopolitičkog i geostrateškog značaja, njen položaj na raskršću dva kontinenta i četiri mora, isprepletenost kultura, običaja i tradicija istoka i zapada, živopisni koloriti, osebujni mirisi i nezaobilazna mistika Orijenta i Levanta, daju turskoj kulturi neki poseban šarm.
Mustafa Kemal – Ataturk je otac moderne Turske države i utemeljitelj modernog političkog ustava iz 1923. godine, kojim je Turska postala sekularna, unitarna, demokratska republika sa predsjednikom, vladom i dvodomim parlamentom.
Međutim, promjenama i dopunama ustava iz 1982. i 2017-18. godine, Turska je postala predsjednička država sa širokim ovlaštenjima predsjednika, i sve više naginje ka islamizmu.
Osnovni podaci
Turska je evro-azijska država, manjim djelom smještena na Balkanu u istočnoj Trakiji a većim na prostoru jugozapadne Azije u Maloj Aziji i Anadoliji, gdje je i nastala. Prostire se na površini oko 800.000 km2 gdje živi više od 85 miliona stanovnika. Turci s dominantni s oko 76 odsto, Kurdi čine 17 odsto a svi ostali oko 7 odsto populacije. Dominantna je religija Islam, sunitski oko 85 odsto i alavitski 5 odsto, a ima i nešto malo hrišćana i judeja. Služben jezik je turski, a u upotrebi je i dvadesetak jezika manjinskih naroda.
Ukupni nominalni BDP Turske za 2025. godinu je iznosio oko 1.500 milijardi USA dolara, BDP per capita oko 18.000 dolara, a najvažnije privredne oblasti su: turizam, poljoprivreda, građevinarstvo, bankarstvo, industrija kućnih aparata, elektronska, mašinska, automobilska, tekstilna, vojna i prehrambena industrija, rafinerije nafte i petrohemijska industrija, rudarstvo, proizvodnja čelika i željeza. Izvor. World Bank
Turska je vrlo prisutna u međunarodnim savezima, forumima, platformama i regionalnim organizacijama Zapada – NATO, Savjet Evrope, OECD, OSCE, G-20. Održava odnose i sa islamskim svijetom kroz članstvo u Organizaciji turskih država i Organizaciji islamske saradnje, a tokom poslednjih godina je pojačala svoje političke i ekonomske odnose sa zemljama Istoka, kroz izraženu želju za članstvo u Šangajskoj organizaciji za saradnju, i kao partner grupe na samitu BRICS+ u Kazanju prošle jeseni.
Šta su o Turskoj govorili
Z. Bžežinski: Otomanska Imperija je nacionalnom revolucijom stvorila savremenu Tursku regionalnu državu, no, nacionalizam mladoturaka nije imao ničega zajedničkog sa geopolitičkim i vjerskim nacionalizmom Osmanske Imperije, i današnja Turska faktički predstavlja duhovno, etnički i kulturno, sasvim drugačiju realnost od Turske Imperije sa početka vijeka.
A. Dugin: Turska stabilizuje područje Crnog mora, nadzire pristup od Crnog prema Sredozemnom moru, predstavlja ravnotežu u odnosu na Rusiju u kavkaskom području, još uvijek parira islamskom fundamentalizmu, i služi kao južno uporište NATO-a.
D. Tanasković: Neoosmanizam je moguće najsažetije odrediti kao ideološki amalgam islamizma, turkizma i osmanskog imperijalizma. Neoosmanizam je stanje duha, sidrište osobenog mentaliteta, samosvojan sistem vrijednosti i s njim usklađeni pogled na sebe i na svijet. Pod neoosmanizmom se mahom podrazumijeva kompleksna makroideološka platforma prema kojoj današnja Turska, kao i njegova legitimna civilizacijska naslednica, treba da reafirmiše cjelokupne duhovno, kulturno i političko naslijeđe Osmanskog carstva, kako bi u preraspodeli svjetske moći i uticaja koja je u toku, obezbjedila i djelotvorno igrala ulogu jednog od globalno značajnih međunarodnih činilaca.
Fenomen Erdogan
Redžep Tajip Erdogan je svoje epsko putovanje u politici započeo još davne 2001. godine, osnivanjem Stranke pravde i razvoja–AKP, konzervativne stranke s političkim programom fokusiranim na izgubljenom muslimanskom identitetu.
Kao premijer Turske Erdogan je tokom prvih desetak godina svog mandata pod okriljem MMF-a liberalizovao tursku ekonomiju, napravivši od nje pravo ekonomsko čudo. No, to čudo nije dugo trajalo a zemlju od 2013. godine potresa duboka ekonomska kriza, koja je u 2024. i 2025. godini donijela veliku inflaciju od 58 i 38 odsto, nakon koje je kapital počeo odlaziti, a investitori zaobilaziti ovu zemlju.
Međutim, tokom proteklih 25 godina Erdoganove vladavine, kormilo Turske je s Ataturkovog sekularnog puta, skrenuto na vjerski, islamistički put.
Mada u početku to nije bilo primjetno, reislamizacija društva je postala vidljiva od 2011. godine, sklapanjem saveza s arapskim političkim strankama bliskih Muslimanskoj braći. Nastavljena je 2018. godine, udruživanjem sa ekstremno desnom – MHP, koja sunitski islam i turčinstvo postavlja u temelje turske političke kulture, a postala sasvim očigledna isključivanjem Kurda, Alevita i sekularnih aktivista iz bilo kakve političke debate.
Napomena: Kurdi su narod rasut duž granica između Sirije, Iraka, Irana i Turske, koji zauzimaju ključnu teritoriju sa energetskim resursima, i koji vjekovima teže ka nezavisnoj državi, i koji godinama zbog toga trpe veliku represiju vlasti.
Alaviti su manjinski narod nastanjen uglavnom u južnim ruralnim dijelovima Turske duž na granice sa Sirijom, koji žive mahom od poljoprivrede i stočarstva.
Erdogan je do sada dva puta pobjeđivao na predsjedničkim izborima, a njegova AKP je pobjeđivala na poslednjih pet parlamentarnih izbora i na tri referenduma o izmjenama ustava.
Orijentolog prof. dr. D. Tanasković je jednom prilikom za Erdogana rekao – da svojom verbalnom neumjerenošću i agresivnošću, uspješno i sve ubrzanije ruši sopstveno impozantno političko djelo.
Geopolitički momentum
Turska je geopolitički stožer regiona, a sa veoma uređenom diplomatskom mrežom, pragmatično poredanim spoljnopolitičkim prioritetima, iznijansiranim odnosima i sa Istokom i sa Zapadom, Turska je vrstan balanser odnosa velikih sila na prostorima bliskog i srednjeg istoka, crnomorskog regiona, prostora Kavkaza, i centralne Azije.
Njena spoljna politika se godinama oslanja na održavanju otvorenih kanala prema konkurentskim centrima moći, i na očuvanju prostora djelovanja u fragmentiranom regionu bliskog istoka, umješno se odupirući punoj strateškoj zavisnosti od velikih geopolitičkih igrača.
Za SAD ona je dugogodišnji provjereni saveznik, važan član NATO-a i energetski partner koji u regionu djeluje u skladu s konceptom šireg bliskog istoka, ali odnosi sa Vašingtonom poslednjih godina prolaze kroz ozbiljne izazove.
Za Rusiju s kojom je kroz istoriju često bila u sukobu, ona je važan strateški partner na uspostavljanju ne samo energetske već i ukupne stabilnosti u regionu Crnog mora i Kavkaza, kao i na prostoru nekadašnjih sovjetskih republika. Tokom poslednjih godina Moskva poklanja sve više pažnje saradnji sa Ankarom.
Za Evropsku uniju ona je važan političko-ekonomski partner na jugoistočnim obodima starog kontinenta, važan ekonomski partner nekih od država Unije čije velike kompanije imaju privilegovan status na turskom tržištu, ali i važna brana za nekontrolisani priliv migranata sa ratnih prostora bliskog istoka i srednje Azije.
Turska je dugi niz godina okrenuta ka Evropskoj uniji, gdje živi više od šest miliona osoba turskog porijekla. Mada je od 1999. godine kandidat za punopravno članstvo, od 2005. godine je u statusu pregovarača, očekivani rezultati za Tursku su izostali. Pregovori o pristupanju, iako zvanično u toku de facto više i ne postoje. Brisel tokom prethodnih 27 godina nije pronašao riješenje njenog prijema u članstvo Unije, a malo je vjerovatno i da će.
Analitičari na Zapadu ocjenjuju da nerazumijevanjem i ignorisanjem turskih interesa, i kontinuiranim diskreditovanjem značaja Turske na međunarodnoj pozornici, i Vašington i Brisel griješe u odnosu prema Ankari, udaljavajući je od sebe, da Vašington polako gubi kontrolu nad Turskom, i da se Turska sve primjetnije okreće prema istoku i Kini.
Turska na bliskom i srednjem Istoku
Aktuelna ratna dešavanja u Iranu nisu stvorila ekonomsku krizu u Turskoj, ali su je svakako ubrzala i produbila, pogotovo imajući u vidu da se Ankara odavno pozicionirala u tranzitno energetsko čvorište koje povezuje centralnu Aziju, bliski istok i Evropu, pri čemu regionalna stabilnost nije bila samo geopolitička težnja već i dio njenog ekonomskog modela.
Diplomatskim manevrima i uzdržanošću Ankara pokušava zaštiti svoje regionalne interese, a njen odgovor je oprezan jer je pozicionirana kao strateški balanser a ne kao direktni učesnik.
Oslanjajući se na diplomatiju Ankara pokušava izbjeći direktno učešće u sukobu, pripremajući se za novi priliv izbjeglica. Mada je tursko-iranska granica jedna od najstarijih stabilnih granica u regionu, prisutan je rizik da bi podijeljeni Iran mogao generisati prekogranične pritiske kao što se već desilo sa Sirijom prošle godine.
Međutim, ono što ponajviše brine Ankaru jeste erozija regionalnog poretka u kojem kurdska dimenzija postaje složenija, pogotovo nakon najava Vašingtona da razmišlja o mogućnostima naoružavanja kurdskih frakcija unutar Irana, kako bi se podstakli unutrašnji pritisak na režim u Teheranu.
Turska s pogledom prema Balkanu
Poznati poljski analitičar Adam Balcer je prije par godina dao veoma zanimljiv prikaz odnosa Turske prema prostoru Balkana u kojem pored ostalog kaže – da je stabilan uticaj na Balkanu, svakako politički kapital za Tursku jer Turska želi da stvori sferu svog uticaja sa kojom može da računa u slučaju daljeg zastoja evropskih integracija. Pragmatični ekonomski odnosi, ograničeni na države sa kojima Turska ima kulturnu i religijsku bliskost, i razvoj odnosa kroz rebrendiranje osmanlijskog naslijeđa, istovremeno donose sumnje u iskrenost njenih namjera da bude neutralna država, jer su njeni ekonomski angažmani daleko manji od angažmana mnogih drugih država članica EU, čime ambicije i želje Turske da bude faktor stabilnosti na Balkanu, imaju i objektivna ograničenja. U skorije vrijeme u sklopu njene vidljive diplomatske ofanzive na Balkanu, evidentan je i novi sveobuhvatan i intenzivan pristup regionu kao cjelini, kojim Turska, osim pragmatičnih, ekonomsko-političkih inicijativa, nastoji da se postavi kao zaštitnik ugroženih muslimanskih populacija sa kojom je vežu istorijske veze iz osmanskog perioda, a koje ona više ne odbacuje, već prihvata i produbljuje, kao neko novo lice Turske.
Svojevrsnu potvrdu ovom pogledu dao je 2009. godine, tokom zvanične posjete BiH u Sarajevu, A. Davatoglu tadašnji ministra inostranih poslova Turske i autor Strateške dubine, rekavši – da je ova regija bila istorijski zanemarena osim kada je pripadala Osmanskom carstvu, da Balkanska istorija nije samo istorija sukoba već da je između XVI i XIX vijeka, balkanska istorija bila priča o uspjehu kada je Balkan uživao u zlatnom dobu, da Turska želi riješiti sve sporove na Balkanu diplomatskim sredstvima i težiti regionalnom prosperitetu i stabilnosti, da će balkanizacija značiti stabilizaciju u budućnosti.
Turski ekonomski prodor na Balkan započeo je 90-tih godina prošlog vijeka kada su zemlje Balkana bile zainteresovane za njene investicije u strateškim sektorima, a ubrzan je u prvoj dekadi ovog vijeka jačanjem turske ekonomije, i jačanjem značaja balkanske transportne rute ka zapadnoj Evropi.
Turske kompanije i kapital su najprisutnije u Rumuniji s oko 18.000 firmi, 7 milijardi evra direktnih investicija i trgovinskom razmjenom od preko 10 milijardi evra. Trgovinska razmjena s Bugarskom je dostigla 7,7 milijardi evra a sa Grčkom oko 6 milijardi evra.
Neke procjene govore da na prostoru Balkana, od Slovenije do Albanije danas posluje oko 18.000 kompanija s većinski turskim kapitalom, da direktne investicije iznose oko 4,6 milijardi evra, i da obim trgovinske razmjene iznosi oko 8,5 milijardi evra.
Turska je nastavila s ulaganjima na prostoru Zapadnog Balkana i u složenim ekonomskim izazovima i problemima povećavajući ulaganja u oblasti transporta i energetike, investiranjem u infrastrukturne projekte što najbolje potvrđuju projekti izgradnje autoputa mira Sarajevo-Beograd, učešće velike turske kompanije u izgradnji Moravskog koridora, i otvaranje Turskog toka za energente.
Uporedo sa ekonomskim i političkim uticajem, Turska je okrenuta održavanju kulturnih i istorijskih veza sa balkanskim državama, a njene institucije i nevladine organizacije su postale sve prisutnije u oblastima kulture i obrazovanja, šaljući sliku o kulturološkoj bliskosti. Otvoreni su konzulati, kulturna predstavništva, škole, univerziteti a jedan od najuspješnijih projekata bio je međunarodni univerzitet Burch sa sjedištem u BiH.
Zaključana promišljanja
Malo je vjerovatno da bi Turska u dogledno vrijeme mogla postati članica EU, ali je izvjesno da će nastaviti sa izgradnjom dobrih ekonomskih odnosa sa njenim članicama.
Turska će samo pogledavati ka Balkanu, biće prisutna kako u ekonomskoj tako i u političkoj sferi, ali bez nekih posebnih pretenzija jer je svjesna da je Balkan više dio njene prošlosti a manje njene budućnosti.
Poremećeni odnosi unutar NATO-a izvjesno će uticati na redefinisanje odnosa Ankare prema alijansi, i očekivati je neke ozbiljnije odluke u pogledu njenog budućeg angažmana.
Turska će nastaviti graditi svoju poziciju na bliskom istoku, nastojeći se nametnuti kao lider islamskih država regiona, ali je upitno kako će se razvijati odnosi sa SAD, pogotovo ako Vašington nastavi sa politikom favorizovanja Izraela s kojim se Trurska ne slaže po mnogim pitanjima u regionu.
Odnosi Turske prema Rusiji će se kao i dosada razvijati uz obostranu korist, ali sa uobičajenom dozom obostranog opreza, kao i do sada.
Sa zemljama dalekog istoka, prije svega sa Kinom, Turska će graditi dobre ekonomske odnose, ali će biti uzdržana prema kineskim geopolitičkim ambicijama.
MSc Branko T. Nešković, diplomata i publicista
Saznajte sve o najvažnijim vijestima i događajima, pridružite se našoj Viber zajednici ili čitajte na Google News.