Akvizicija Grenlanda u toku

Godina je počela disciplinovanjem Venecuele i najavom akvizicije Grenlanda u cilju uspostavljanja američke dominacije nad zapadnom hemisferom, a tek je počela.

Grenland, kao čuvar vrata sjeverno Atlanskog i Arktičkog okeana, na raskršću Sjeverne Amerike i Evrope, lociran u srcu Arktika, postaje kritično geografsko odredište za vojne, ekonomske i logističke potrebe.

Klimatske promjene otvaraju mogućnosti novih plovnih puteva u Beringovom moreuzu i strateškom vojnom prolazu između Grenlanda-Islanda-UK tzv. GIUK jazu, koji bi u dogledno vrijeme mogli smanjiti udaljenost plovidbe brodova i više od 30 odsto, u odnosu na puteve kroz Panamski i Sueski kanal.

Nagli porast temperatura mijenja zaleđene pejzaže Arktika, otvarajući region za komercijalno nadmetanje i geopolitičku konkurenciju velikih sila.

Olakšan je donedavno nemoguć pristup prirodnim resursima, zlata i željezne rude, a arktičke nacije već uveliko tragaju za rezervama nafte i plina.

Naučne studije procjenjuju da se u dubinama Arktičkog okeana kriju nalazišta oko 30 odsto neotkrivenih rezervi fosilnih goriva svijeta, i da su ispod leda Grenlanda nalazišta, tridesetak od pedeset kritičnih ruda i minerala ključnih u proizvodnji novih tehnologija.

Napomena: Grenland je najveće svjetsko ostrvo s površinom oko 2,2 miliona km2, što je poređenja radi za četvrtinu veće od najveće američke savezne države, Aljaske.

Ostrvo naseljava do 60.000 stanovnika grupisanih u nekoliko gradova i fjordova na jugu, a glavni grad je Nuuk do 20.000 stanovnika.

Zaleđeno ostrvo geografski pripada Sjeverno-američkom kontinentu u neposrednoj blizini Kanade, dvije trećine površine ostrva je unutar Arktičkog kruga, klima je hladna i izazovna za preživljavanje.

Skandinavci su ovdje stigli još u XI vijeku, od srednjeg vijeka ostrvo je dio Danske kraljevine, a od 1979. godine samoupravna teritorija Danske s autonomijom, parlamentom i izvršnom vlašću koja kontroliše unutrašnje poslove.

Grenland se još uvijek uveliko naslanja na Dansku finansijsku podršku, monetarnu politiku, na upravljanje odbranom i međunarodnim odnosima, ima status prekomorske zemlje i teritorije, nije član EU, ali su njegovi predstavnici u delegacijama Danske u UN, NATO, EU. Izvor: Foreign Affairs

Težnja za nezavisnost

Grenlanđani, mahom domicilni Inuti, nisu najzadovoljniji danskom vlašću, dijelom zbog navodnog zlostavljanja Inuita u kolonijalnom dobu, a dijelom i zbog nezainteresovanosti Danske za ovim prostorom.

Većina stanovništva Grenlanda teži nezavisnosti i državi s punim formalnim spoljno-političkim suverenitetom.

Međutim, svjesni da njihovi prihodi u budžetu, uglavnom od izvoza ribe i turizma, ni izbliza ne mogu nadomjestiti godišnji grant Kopenhagena oko 520 miliona evra, preferiraju postepeno odvajanje od kraljevine.

S obzirom da je Grenland osnov za geopolitički status Danske kao arktičke države, i njen pristup prirodnim resursima Arktika: nafti i gasu, energiji, rudama, rijetkim mineralima,bogatim ribolovnim područjima, Kopenhagen finansiranjem više od polovine javnog budžeta Grenlanda, pokušava uravnotežiti i stabilizovati istorijski opterećene i komplikovane odnose s bivšom kolonijom, i zadržati je unutar kraljevine.

Ali ovo otapanje arktičkog leda dovodi do geopolitičkog, ekonomskog i strateškog pomjeranja, i do povećanja konkurencije velikih sila.

Rusija je na Arktiku odavno najprisutnija.

Kontroliše najvećeg područje Arktičkog kruga, polovinu arktičke obale, Sjeverni morski put – NSR, koji bi do 2050. godine mogao postati plovan tokom većeg dijela godine, većinu industrije, energije, i ribolova, a posjeduje i 17 vojnih baza od kojih najmanje 6 novih.

Odnedavno su iz geostrateških i ekonomskih razloga na Arktiku prisutni i Kinezi, koji na Grenland gledaju kao na moguće središte svog projekta Pojas i put, i najvažniju kariku u realizaciji – Polarnog puta svile.

Ovo prisustvo Rusije i Kine u regionu Arktika, povećalo je interes SAD za regionom, pogotovo za Grenlandom.

Uslijed slabljenja globalne dominacije Vašington se, kako je najavljeno u nedavno objavljenoj Nacionalnoj strategiji sigurnosti, okrenuo prema konsolidaciji zapadne hemisfere u cilju uspostavljanja dominacije, i ponuda predsjednika SAD Donalda Trampa o preuzimanju vlasništva nad Grenlandom, nije neočekivana.

Vašington je na stanovištu da mu je kontrola arktičkih plovnih ruta neophodna kako bi zaštitio svoju trgovinu, i kako bi se suprotstavio Moskvi i nesumnjivim ambicijama Pekinga u regionu.

Zašto Tramp želi Grenland

Tokom prošle godine Tramp je više puta ponovio da je poluautonomna danska teritorija vitalna za nacionalnu sigurnost SAD, navodeći njen strateški položaj, mineralne resurse i ulogu u njegovom planiranom sistemu protiv-vazdušne i raketne odbrane Zlatna kupola dok su zvaničnom saopštenju za štampu Bijele kuće objavljenom početkom januara kaže da je predsjednik Tramp dobro stavio do znanja, da je sticanje Grenlanda prioritet nacionalne sigurnosti SAD, i da je to od vitalnog značaja za odvraćanje naših protivnika u arktičkoj regiji.

Nezvanični moto geopolitičke sadašnjosti – sve je dozvoljeno, potvrđuje je i izjava Trampov savjetnika za politiku i bezbjednost, S. Milera, koji je pored ostalog rekao – da živimo u svijetu u kojem možete pričati koliko god želite o međunarodnim finesama i svemu ostalom, ali da živimo u svijetu u stvarnom svijetu, kojim vlada snaga, kojim vlada sila, kojim vlada moć, i da su to željezni zakoni svijeta koji postoje od početka vremena. Izvor: Forigne Affairs

Tramp govori jezikom moći, a akvizicija Grenlanda je potvrda dugogodišnjeg američkog svojatanja ostrva, na koje gledaju kao na teritorij u svom dvorištu.

Amerikanci imaju tradiciju širenja kroz kupovinu teritorija. Od Francuske su početkom 19 vijeka kupili Luizijanu, od Španije su 1819. godine kupili Floridu, od Rusije su 1867. godine kupili Aljasku, od Danske su 1917. godine kupili Djevičanska ostrva.

Treba napomenuti da je nakon kupovine Aljaske za oko 7,2 miliona USA dolara u zlatu, V. Sejvard tadašnji državni sekretar SAD pokušao steći i Grenland, da je nešto kasnije 1910. godine preko ambasade SAD u Kopenhagenu Danskoj je u zamjenu za Grenland ponuđen dio teritorija na Filipinima, ali da je formalna ponuda za kupovinu stigla tek s američkim predsjednikom H. Trumanom koji je neposredno nakon Drugog svjetskog rata za kupovinu Grenlanda ponudio oko 100 miliona USA dolara u zlatu.

Tadašnja akvizicija Grenlanda nije uspjele, ali su amerikanci potpisivanjem sporazuma sa Danskom 1951. godine, zadržali vojno prisustvo na ostrvu.

Ovaj sporazum je SAD omogućio upravljanje i uspostavljanje novih vojnih baza na Grenlandu tokom više od sedamdeset godina.

Napomena: SAD su na vrhuncu Hladnog rata imale 17 vojnih baza s oko 6.000 vojnika na Grenlandu, a danas zvanično postoji samo jedna, na sjeveru ostrva s oko 200 vojnika.

Objekti svemirske baze Pituffik uključuju najveće i najsjevernije američke instalacije za rano upozoravanje na balističke rakete, i dio globalne mreže za satelitsku kontrolu, kao i najsjeverniju dubokomorsku luku.

Borba za resurse

Pentagon je prošle godine premjestio Grenland iz zone odgovornosti Evropske komande u zonu odgovornosti Sjeverne komande, sa Danskom je finalizovao sporazum o odbrambenoj saradnji, a oskudnoj floti od tri broda je dodao još jedan ledolomaca.

Predsjednik prestižnog Savjeta za spoljne poslove– CFR iz Bostona, M. Froman u analizi globalnih implikacija američke vojne operacije u Venecueli i akviziciji Grenlanda, upozorava – da je nedavni američki napad na Venecuelu bio poziv na buđenje za međunarodni sistem u cjelini, da bi Grenland mogao biti sledeći veliki test održivosti poslijeratnog poretka, da zauzimanje Grenlanda amerikancima ne bi donijelo mnogo ekonomske koristi i da je zapravo vjerovatnije da bi ih moglo koštati više novca nego što bi ih obogatilo, i da bi mogli osigurati ono što im je potrebno u smislu pojačanog vojnog prisustva bez tereta vlasništva. Izvor: CFR

Analitičari cijene da će uprkos priči o potencijalno ogromnim mineralnim resursima Grenlanda, za njihovu materijalizaciju trebati godine i decenije jer je zaleđeno ostrvo uslijed surovih klimatskih uslova teško mjesto za eksploataciju ruda, da su uprkos sedamdesetak izdatih dozvola za istraživanje i eksploataciju, trenutno aktivna samo dva rudnika, zlata i anortozita, da je infrastruktura ograničena na mali broj luka i još manje puteva sposobnih za prevoz rudarskih kamiona, oko 150 km, kao i da ga visoki troškovi rada i eksploatacije čine manje komercijalno isplativim i manje profitabilnim.

Američki stav kojim interesi SAD nadjačavaju normativne izazove međunarodnog prava i transatlantskog partnerstva, mogao bi unijeti duboke političke probleme i razdor između SAD i G7, EU, i NATO, a ukoliko dođe do akvizicije Grenlanda, najveću cijenu mogao bi platiti upravo NATO.

No, treba se podsjetiti da ovo nije prvi put poslije Drugog svjetskog rata da je međunarodno pravo zanemareno i ignorisano, i da je Pandorina kutija otvorena još 90-tih godina, raspadom SFR Jugoslavije i odvajanjem Kosova i Metohije od Srbije, uz obrazloženje o posebnom slučaju iliti – sui generis case.

Mnoge evropske države, pa i Kraljevina Danska, koje se danas pozivaju na međunarodno pravo i povelju UN, tada su to prihvatile bez mnogo razmišljanja.

Da li je u pitanju naknadna pamet, probuđena savjest, ili obično licemjerstvo više nije ni važno, ali se nadati da je lekcija naučena.

Malo ko vjeruje da će evropske države moći značajnije uticati na Trampovu odluku o akviziciji Grenlada, i najvjerovatnije je da će većina nevoljno prihvatiti obrazloženje o Grenlandu kao – istorijskom presedanu ili prioritetu američke nacionalne sigurnosti.

Svijet se uveliko mijenja prelazeći u novu konkurentsku eru uticaja i rivalstva velikih sila, a multilateralna saradnja sve više ustupa mjesto multipolarnoj konkurenciji i ad hok aranžmanima.

Redefinisanje prirode međunarodnog poretka, i uspostavljanje američke dominacija u zapadnoj hemisferi, moglo bi dovesti do ozbiljnog preoblikovanja Zapada kakvog poznajemo, do povratka na scenu starog geopolitičkog igrača ujedinjenog u Evropsku uniju, i dolaska novog velikog igrača – Globalnog juga.

Mada proces sticanja strateške autonomije novih centara moći neće biti tako jednostavan, i neće biti dočekan s blagonaklonošću: SAD, Kine i Rusije, cijeni se da bi s obzirom na resurse znanja, tehnologije, radne snage, tržišta, i na ogromne prirodne resurse ruda i minerala, s kojima raspolažu, mogao biti zaokružen u narednih desetak godina.

Piše: MSc Branko T. Nešković, diplomata i publicista